fot. Cristina Marx / Photomuzix
Marta Warelis to pianistka i kompozytorka, która po emigracji z Polski kontynuowała edukację muzyczną i osiadła w Amsterdamie, gdzie przez kilkanaście lat ugruntowała swoją pozycję na europejskiej scenie muzyki improwizowanej. Jej dorobek już teraz jest imponujący: ma na koncie liczne autorskie nagrania; współpracowała z takimi postaciami, jak Ab Baars, Ken Vandermark, Dave Rempis, Ingebrigt Håker Flaten, Frank Rosaly, Wilbert de Joode, Carlos Zingaro Alves czy Camila Nebbia, a w ostatnich latach dołączyła również do zespołów amerykańskiego trębacza Dave’a Douglasa. Grała m.in. w jego projekcie Secular Psalms, a w 2026 roku pojawiła się także na albumie Four Freedoms, nagranym przez jego kwartet.
Warelis łączy siłową pianistykę spod znaku Cecila Taylora z eksperymentami brzmieniowymi, współczesną kompozycją, swobodną improwizacją i poszukiwaniem nowych możliwości sonicznych fortepianu, stopniowo tworząc własny, coraz bardziej rozpoznawalny język. Na razie nie jest jednak szerzej znana na polskiej scenie, co przypomina przypadek Leszka Żądły, który w latach 70. był w RFN ważną postacią jazzowej awangardy, podczas gdy w ojczyźnie pozostawał niemal nieznany. Czytelnikom JazzPRESS-u należy się zatem wybór albumów tej artystki, wyselekcjonowany spośród nagrań z ostatnich kilku lat i reprezentujący trzy różne konwencje: od solowej A Grain of Earth przez fortepianowe trio .omawi. aż po sekstet z tegorocznego Still Life with Lemons.

A Grain of Earth
(Relative Pitch Records, 2022)
Warelis reprezentuje pokolenie, dla którego klasyczne albumy freejazzowe to już nie tyle awangarda, ile kanon, który niekoniecznie wyznacza nowe ścieżki, raczej stanowi punkt odniesienia. Dlatego też poszukiwania brzmieniowe na A Grain of Earth zataczają szerokie kręgi, choć łatka eklektyzmu byłaby zbyt daleko idącym uproszczeniem. Radykalne eksploracje faktur niekonwencjonalnie traktowanych strun preparowanego fortepianu, jak w numerze (Into) Body in Pieces, są de facto zbieraniną szmerów i stuknięć, interesujących właśnie dlatego, że powstają w emocjonalnym, ludzkim uniesieniu. Tego typu próba sąsiaduje z utworem Echoes, któremu bliżej z kolei do współczesnej pianistyki kameralnej. Ta zaś zdaje się służyć temu samemu celowi – nie eksperymentowaniu dla samego eksperymentu, lecz obrazowaniu emocjonalnego imaginarium artystki – i choć improwizowana, jest zarazem ujęta w szeroki program wypracowanych przez lata brzmień.
Kiedy więc słuchamy ekspresyjnych klasterów i furiackich przebiegów po klawiaturze, nie sposób nie pomyśleć, że to po prostu nieco inna forma tej samej wyobraźni, która wcześniej objawiała się w stukaniach i brzdękach. Na tym etapie kariery Warelis może pozwolić sobie na dowolne sonorystyczne zagrania i trudno spodziewać się, by na jej twarzy pojawił się przy tym rumieniec zawstydzenia. Ta pewność siebie robi duże wrażenie. Preparowanie fortepianu zresztą powraca i choć można rzucać skojarzeniami – nawet mniej oczywistymi, jak Derek Bailey – to ta niesamowita wolność, zamknięta w ramach własnego programu, sprawia, że naprawdę trudno pomylić Warelis z kimś innym.
Ba, ta muzyka jest przy tym wszystkim niesamowicie przystępna i kojąca. In Waves, które łączy miejscami plemienną rytmikę z preparowanymi dźwiękami i freejazzowym frazowaniem, jest udanym przykładem dojrzałego doboru niekonwencjonalnych środków bez popadania w pretensjonalność. Utwór tytułowy z kolei zdradza talent do wytwarzania poruszającego nastroju, a quasi-romantyczna pianistyka Warelis uroczo rozbija się o pozorne błędy i dysonanse rodem z elektronicznej muzyki glitch. Nie mam pojęcia, w jaki sposób udało się artystce wytworzyć drone w utworze Invisible Threads, ale jego transowość wciągająco podsumowuje triumfalność tego projektu. A zatem A Grain of Earth powala jako eksploracja tekstur i emocjonalny rollercoaster, tworząc nową jakość na scenie improwizowanej.

.omawi. – Waive
(Relative Pitch Records, 2023)
Trio .omawi. istnieje już ponad dekadę. Akronim, który dał mu nazwę, pochodzi od imion muzyków, którzy je tworzą. Warelis towarzyszy tu holenderska sekcja: Onno Govaert na perkusji i Wilbert de Joode na kontrabasie. Muzyka grupy to naturalnie coś zupełnie innego niż A Grain of Earth, a sama pianistyka Marty Warelis jest tutaj całkowicie podporządkowana responsywnej dźwiękowej mozaice – rzadko więc przejmuje ona inicjatywę i uwagę słuchacza w takim stopniu, jak robiła to solo. Pierwszy album grupy zatytułowany Inscapes ukazał się w 2017 roku, natomiast Waive to już rok 2023. Jest to nowe otwarcie po lockdownie, choć nagrań dokonano jeszcze w trakcie pandemii.
Liderka gra tu jakby w kontrze do pulsu, choć owszem, pojawiają się też frazy, które zdradzają ślady bardziej abstrakcyjnych prób Jarretta i jego tria, jak choćby w Till A Becomes The, gdzie prowadzone są w osobliwej formie groove’u, flirtując zresztą z bardzo atrakcyjną melodyką, komentowaną spontanicznym smyczkowaniem i szarpaniem kontrabasu de Joode’a. Jest tu więc dużo więcej pomysłów na minutę niż w solowych występach Warelis. Jestem pełen podziwu dla luzu, z jakim trio symbiotycznie operuje gęstością faktur – jeden impuls czy delikatny fragment melodii może tu stać się sygnałem zarówno dla jednoczącej rytmiki, jak i dla kakofonii.
Tak więc gdy w drugiej połowie finałowego Everblooming wyłania się coś na kształt poszarpanego, chodzącego basu, nie powinniśmy być zdziwieni – celem nie jest bowiem nihilistyczne kontestowanie jazzowego idiomu, lecz tworzenie nowej jakości z wykorzystaniem bogactwa różnych tradycji. Warelis ma zatem również znaczące dokonania jako członkini tria. Jeśli skład utrzyma się przez kolejną dekadę, a sądząc po formie będącego już po siedemdziesiątce de Joode’a – są na to szanse – .omawi. może przejść do historii jako jedna z najbardziej innowacyjnych małych grup jazzu i jego pogranicza ostatnich lat.

Still Life with Lemons
(Relative Pitch Records, 2026)
Już otwierający tegoroczny autorski album Marty Warelis utwór Birds zapowiada zmiany. Introdukcja pianistki wprowadza ostinato lewej ręki, pojawia się zatem sztywniejszy szkielet utworu, do którego dołączają klaksonujące dęciaki, ale wkrótce potem muzyka wchodzi w sferę groźnej wolności – szczególnie gdy Marta rozpoczyna swoje niezwykle żywiołowe solo, pełne dramatycznych kaskad i dysonansów.
Still Life with Lemons to projekt Warelis zrealizowany z większą grupą muzyków. Skład zespołu tworzą Ben LaMar Gay, grający na trąbce i elektronice, Ab Baars na klarnecie i saksofonie tenorowym, Karen Ng na klarnecie i saksofonie altowym, Ingebrigt Håker Flaten na kontrabasie oraz Frank Rosaly na perkusji i gongach. Kompozycyjnie w oczy rzuca się, obok szalonego jak burza otwarcia i oryginalnego odczytu tradycyjnej albańskiej pieśni There to the Bridge, zamykające album elegijne Ashes to Sea. To swego rodzaju spiritualowy tren, a zarazem najbardziej tradycyjny formalnie utwór, który przeobraża się stopniowo w jazgotliwy chaos.
Klamrę stanowią tutaj utwory o luźniejszej formie, które opierają się przede wszystkim na intuicji muzyków i przewodzącej im liderki, podobnie jak miało to miejsce w triu .omawi. Znakomity jest numer Alternate Endings. Funkcjonuje jako swoista freejazzowa ewolucja tradycyjnego call and response, efektownie trzymając się w ryzach dziwacznego rytmu przypominającego najbardziej radykalne odniesienia do spuścizny Theloniousa Monka z ostatnich jego dekad. Bardzo ciekawa jest tutaj synergia pomiędzy wszystkimi sekcjami, w tym dialogi solistów, a także zaskakująco zgrane partie „krzykaczy”, którzy nieraz potrafią zupełnie telepatycznie komentować frazy Warelis unisono. Czy jest to wynik zgrania, czy planowany efekt? Może jedno i drugie? Nie podejmuję się orzekać. Znajdziemy też na płycie kojącą miniaturę The Sky Blushes Sunset, która służy jako introdukcja do ostatniego numeru, niczym cisza przed burzą.
Still Life with Lemons eksploruje mniej nowych obszarów niż Waive, ale to wciąż godna uwagi, bardzo udana płyta. Jest to kolejny dowód na to, że naprawdę warto zainteresować się Martą Warelis, by przekonać się, jak umiejętnie potrafi odnaleźć się w różnych kontekstach. Trzy opisane tutaj albumy to jedynie skromna część jej dyskografii, od której polecam zacząć jej zgłębianie.
Piotr Zdunek